Niektóre problemy rozwijają się stopniowo i przez długi czas mogą pozostawać niezauważone przez osobę, której dotyczą, a także jej otoczenie. Na początek określone zachowanie może pojawiać się jedynie w wybranych sytuacjach, przykładowo w trakcie spotkań towarzyskich, w czasie stresu albo jako sposób na oderwanie się od codziennych zadań. Z zdarza się, że może natomiast zacząć zajmować więcej uwagi i wpływać na rytm dnia.
Uzależnienia nie dotyczą wyłącznie jednej dokładnie sprecyzowanej substancji czy aktywności. Mogą posiadać różnorodne podłoże i przebieg, dlatego przy ocenie problemu znaczenie ma nie tylko to, jak na prawdę często dane zachowanie występuje, lecz też jakie miejsce zajmuje w życiu. Ważnym sygnałem bywa sytuacja, w której osoba podejmuje próby ograniczenia zachowania, ale prędzej czy później wraca do wcześniejszego schematu. Warto również zwrócić uwagę na sytuacje, gdy określona czynność zaczyna być traktowana jako kluczowy sposób radzenia sobie ze zdenerwowaniem, napięciem, samotnością lub innymi trudnymi stanami emocjonalnymi.
W praktyce walka z uzależnieniem na prawdę często wiąże się z koniecznością zmiany kilku elementów zwykłego funkcjonowania jednocześnie. Samo unikanie określonej substancji albo zachowania nie za każdym razem rozwiązuje wszystkie trudności, w szczególności o ile uprzednio pełniło ono konkretną funkcję. O ile przykładowo służyło rozładowywaniu napięcia po konflikcie lub pozwalało na tymczasowe odcięcie się od problemów, podobne sytuacje mogą wciąż wywoływać silną potrzebę powrotu do dawnego sposobu działania. Dlatego ważne jest obserwowanie własnych reakcji i zauważanie powtarzających się okoliczności. Pomocne może być zwracanie sugestie na porę dnia, miejsce, osoby dzisiejsze w danej sytuacji a także emocje pojawiające się przed impulsem. Nie znaczy to, że samo rozpoznanie takich zależności wystarczy do rozwiązania kłopotu. Daje możliwość jednak dokładniej określić momenty, w których utrzymanie zmiany staje się szczególnie trudne. W zależności od rodzaju uzależnienia potrzebne mogą być również różnorakie formy profesjonalnej pomocy, ponieważ inne zagrożenia i ograniczenia występują przy poszczególnych substancjach oraz zachowaniach.
Zastanawiając się nad tym, jak pokonać uzależnienie, powinno się brać pod uwagę też wcześniejsze doświadczenia. Próba, która zakończyła się powrotem do dawnego schematu, może dostarczyć informacji o tym, czego zabrakło albo jakie okoliczności okazały się zbyt skomplikowane. Czasem kłopotem jest brak przygotowania na sytuacje stresowe, innym razem zbyt szybkie wprowadzanie wielu przemian naraz. Znaczenie mogą mieć też relacje z osobami, z którymi uprzednio związane było określone zachowanie. W takich warunkach niezbędne może być ustalenie nowych zasad kontaktu albo ograniczenie sytuacji, które sprzyjają powrotowi do nałogu. Nie zawsze jest to łatwe, szczególnie gdy uzależnienie przez długi czas było częścią życia towarzyskiego lub rodzinnego. Warto też pamiętać, że nie każda trudność po zmianie oznacza to samo. W sytuacji niektórych substancji nagłe odstawienie może powodować objawy wymagające oceny medycznej, dlatego sposób ograniczania ich przyjmowania nie powinien być ustalany tylko na podstawie cudzych doświadczeń.
Zmiana dotychczasowego schematu może wpływać także na osoby pozostające w najbliższym otoczeniu. Bliscy na prawdę często przez długi czas starają się pomagać, kontrolować sytuację albo łagodzić konsekwencje zachowania, co nie zawsze prowadzi do oczekiwanej zmiany. Czasami potrzebne jest przede wszystkim jasne określenie własnych granic i rozdzielenie odpowiedzialności za decyzje poszczególnych osób. Osoba zmagająca się z problemem może potrzebować czasu na rozpoznanie własnych mechanizmów działania, a rodzina lub partner także może mieć swoje trudności powiązane z całą sytuacją. W miarę trwania procesu ukazują się pytania dotyczące organizacji dnia, pracy, odpoczynku, kontaktów społecznych i sposobów spędzania wolnego czasu. Te obszary nie są dodatkiem pozbawionym znaczenia, ponieważ wcześniejszy nałóg mógł zajmować w nich dużą przestrzeń. Jeżeli zostaje ona nagle pusta, mogą pojawić się nuda, napięcie albo poczucie dezorganizacji. Z tego względu obserwowanie codziennych zmian i ich konsekwencji jest istotną częścią rozumienia tego, jak uzależnienie wpływa na funkcjonowanie człowieka.
Zobacz więcej: Terapia dla osób współuzależnionych.
